शेवटचे अपडेट: 18 ऑक्टोबर 2026
थोडक्यात: दिवंगत व्यक्तीचे पैसे क्लेम करण्यासाठी जवळजवळ प्रत्येक संस्था मृत्यू दाखला, क्लेम करणाऱ्याचे KYC (PAN, आधार, बँक तपशील) आणि क्लेम फॉर्म मागते. नॉमिनी असेल तर सहसा एवढे पुरेसे असते. नॉमिनी नसेल तर तुम्ही कायदेशीर वारस असल्याचा पुरावाही लागतो, आणि मोठ्या रकमेसाठी वारसा प्रमाणपत्र (सक्सेशन सर्टिफिकेट) किंवा प्रोबेट (मृत्युपत्राला कोर्टाची मंजुरी).
या मार्गदर्शकात (एखाद्या भागावर जाण्यासाठी टॅप करा)
- हे मार्गदर्शक कोणासाठी आहे
- मुख्य कागदपत्रे: आधी ही जमवा
- नॉमिनी, संयुक्त खातेदार की कायदेशीर वारस: तुम्ही कोण?
- वारस दाखला विरुद्ध वारसा प्रमाणपत्र
- कायदेशीर वारसांकडून सहसा मागितली जाणारी जास्तीची कागदपत्रे
- पैशांच्या प्रकारानुसार झटपट माहिती
- सामान्य अडचणी आणि उपाय
- फसवणुकीपासून सावध रहा
- वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- अधिकृत लिंक
हे मार्गदर्शक कोणासाठी आहे
- दिवंगत आई-वडील, पती/पत्नी किंवा नातेवाइकाच्या पैशांचा हिशेब लावणारी कुटुंबे
- बँक, EPFO किंवा विमा कंपनीत जाण्यापूर्वी सोबत काय न्यायचे हे जाणून घ्यायचे असलेले नॉमिनी
- भारतातील कुटुंबीयांची मालमत्ता हाताळणारे NRI
मुख्य कागदपत्रे: आधी ही जमवा
जवळजवळ प्रत्येक क्लेमसाठी यांची गरज लागेल, म्हणून यांच्या अनेक साक्षांकित (अटेस्टेड) प्रती करून घ्या.
- महानगरपालिका किंवा स्थानिक निबंधकाकडून (रजिस्ट्रार) मृत्यू दाखला. अनेक मूळ प्रती मागा; काही संस्था एक प्रत स्वतःकडे ठेवतात.
- क्लेम करणाऱ्याचे PAN आणि आधार
- क्लेम करणाऱ्याच्या बँक खात्याचा तपशील आणि एक रद्द केलेला चेक
- क्लेम करणाऱ्याचे पासपोर्ट साइज फोटो
- दिवंगत व्यक्तीची माहिती: PAN, आधार, खाते, पॉलिसी किंवा फोलिओ नंबर, पासबुक, FD पावत्या, शेअर सर्टिफिकेट, जुनी स्टेटमेंट
- दिवंगत व्यक्तीशी नात्याचा पुरावा, जसे जन्म किंवा विवाह प्रमाणपत्र, रेशन कार्ड किंवा कुटुंब ओळखपत्र
- संस्थेचा स्वतःचा क्लेम फॉर्म
नॉमिनी, संयुक्त खातेदार की कायदेशीर वारस: तुम्ही कोण?
- नॉमिनी: ज्याचे नाव खात्यावर किंवा पॉलिसीवर नोंदवलेले आहे. सहसा फक्त मुख्य कागदपत्रे लागतात. पैसे नॉमिनीला मिळतात, पण मृत्युपत्र किंवा वारसा कायद्यानुसार त्याला ते कायदेशीर वारसांसोबत वाटून घ्यावे लागू शकतात.
- सर्व्हायव्हर अट असलेला संयुक्त खातेदार: हयात खातेदार मृत्यू दाखला देऊन खाते पुढे चालू ठेवतो.
- कायदेशीर वारस (नॉमिनी नाही): वारस असल्याचे सिद्ध करावे लागते. इथेच खालील जास्तीची कागदपत्रे लागतात.
वारस दाखला विरुद्ध वारसा प्रमाणपत्र
या दोन्हींमध्ये अनेकदा गोंधळ होतो. ही वेगवेगळी कागदपत्रे आहेत, जी वेगवेगळे अधिकारी देतात.
| वारस दाखला | वारसा प्रमाणपत्र (सक्सेशन सर्टिफिकेट) | |
|---|---|---|
| कोण देते | महसूल अधिकारी, जसे तहसीलदार | दिवाणी न्यायालय, भारतीय वारसा कायदा, 1925 अंतर्गत |
| त्याचा उपयोग काय | कायदेशीर वारस कोण आहेत हे दाखवते | धारकाला दिवंगत व्यक्तीची येणी आणि सिक्युरिटीज घेण्याचा अधिकार देते |
| सहसा कशासाठी वापरतात | पेन्शन, ग्रॅच्युइटी, PF, विमा, वीज-पाणी बिले आणि कराची प्रकरणे | मोठी बँक शिल्लक, शेअर्स, डिबेंचर आणि इतर सिक्युरिटीज, विशेषतः नॉमिनी नसल्यास किंवा वाद असल्यास |
| वेळ आणि खर्च | सहसा काही आठवडे, कमी खर्च | सहसा काही महिने, कोर्ट फी आणि अनेकदा वकील |
मृत्युपत्र असेल, तर राज्य आणि मालमत्तेनुसार एक्झिक्युटरला त्याऐवजी प्रोबेट लागू शकते.
बँक ठेवींसाठी चांगली बातमी: RBI च्या 2025 च्या नियमांनुसार बँकांनी व्यावसायिक बँकांमध्ये किमान ₹15 लाख आणि सहकारी बँकांमध्ये ₹5 लाखांपर्यंतच्या क्लेमसाठी वारसा प्रमाणपत्राशिवाय सोपी प्रक्रिया वापरणे आवश्यक आहे. आमचे दिवंगत व्यक्तीचे बँक खाते क्लेम करण्याचे मार्गदर्शक पहा.
कायदेशीर वारसांकडून सहसा मागितली जाणारी जास्तीची कागदपत्रे
- सर्व कायदेशीर वारसांची यादी असलेले प्रतिज्ञापत्र, अनेकदा स्टॅम्प पेपरवर आणि नोटरीकडून प्रमाणित
- फक्त एकच वारस क्लेम करत असेल तर इतर वारसांची ना-हरकत पत्रे
- सोप्या प्रक्रियेच्या मर्यादेतील रकमेसाठी इन्डेम्निटी बाँड, कधीकधी जामीनदारासह
- रक्कम आणि संस्थेनुसार वारस दाखला, वारसा प्रमाणपत्र किंवा प्रोबेट
सुरुवात करण्यापूर्वी संस्थेकडून तिची लेखी चेकलिस्ट नक्की मागा. गरजा वेगवेगळ्या असतात, आणि वारसा प्रमाणपत्र मिळायला महिने लागतात, म्हणून ते खरोखर लागणार आहे का हे आधी तपासा.
पैशांच्या प्रकारानुसार झटपट माहिती
| पैशांचा प्रकार | कुठे क्लेम करायचा | सहसा मागितली जाणारी जास्तीची कागदपत्रे |
|---|---|---|
| बँक ठेवी | बँकेची शाखा (आधी UDGAM वर शोधा) | बँकेचा क्लेम फॉर्म; वारसांची कागदपत्रे फक्त नॉमिनी नसेल तर |
| प्रॉव्हिडंट फंड (EPF) | EPFO, ऑनलाइन किंवा प्रादेशिक कार्यालयात | Form 20 (PF), Form 10D (पेन्शन), Form 5IF (EDLI विमा); नॉमिनेशन नसल्यास वारस असल्याचा पुरावा. आमचे जुन्या PF चे मार्गदर्शक पहा |
| जीवन विमा | विमा कंपनी (बीमा भरोसा वरून शोधा) | पॉलिसी डॉक्युमेंट, किंवा हरवले असल्यास इन्डेम्निटी, क्लेम फॉर्म, कधीकधी वैद्यकीय किंवा हॉस्पिटलच्या नोंदी |
| म्युच्युअल फंड | AMC किंवा रजिस्ट्रार (CAMS, KFintech); MITRA वर शोधा | ट्रान्समिशन रिक्वेस्ट फॉर्म; नॉमिनी नसल्यास आणि रक्कम AMC च्या मर्यादेपेक्षा जास्त असल्यास वारसांची कागदपत्रे |
| डीमॅटमधील शेअर्स | डिपॉझिटरी पार्टिसिपंट (ब्रोकर) | ट्रान्समिशन फॉर्म; नॉमिनी नसल्यास वारसांची कागदपत्रे |
| IEPF कडे गेलेले शेअर्स किंवा लाभांश | एन्टायटलमेंट लेटरसाठी कंपनी किंवा RTA, मग Form IEPF-5 | एन्टायटलमेंट लेटर, इन्डेम्निटी, आणि शेअर्ससाठी डीमॅट खाते |
सामान्य अडचणी आणि उपाय
वेगवेगळ्या कागदपत्रांमध्ये नावाचे स्पेलिंग वेगळे आहे
नोटरीकडून प्रमाणित “एकच व्यक्ती” (one and the same person) प्रतिज्ञापत्र करून घ्या, आणि दोन्ही स्पेलिंग असलेली कागदपत्रे सोबत ठेवा.
एक वारस परदेशात आहे
NRI वारस सहसा भारतीय दूतावास किंवा कॉन्सुलेटमध्ये, किंवा ॲपोस्टिलसह नोटरीसमोर ना-हरकत पत्रे किंवा प्रतिज्ञापत्रांवर सही करू शकतात, हे संस्था काय स्वीकारते यावर अवलंबून असते.
एखादा वारस सहकार्य करत नाही
अशा वेळी संस्था सहसा वारसा प्रमाणपत्र किंवा कोर्टाच्या आदेशाचा आग्रह धरते. वकिलाचा सल्ला घ्या.
फसवणुकीपासून सावध रहा
बँक, EPFO किंवा इतर अधिकृत मार्गांनी क्लेम करणे मोफत आहे. स्वतःहून फोन किंवा मेसेज करून पैसे परत मिळवून देण्याची ऑफर देणाऱ्या कोणत्याही “एजंट”ला कधीही पैसे देऊ नका. OTP, पासवर्ड किंवा खात्याची पूर्ण माहिती कधीही शेअर करू नका. कोणी तुम्हाला लक्ष्य केले, तर cybercrime.gov.in वर तक्रार करा किंवा 1930 वर कॉल करा.
पुढे काय करायचे
- बँक ठेवी क्लेम करत आहात? दिवंगत आई-वडिलांसाठी स्टेप-बाय-स्टेप बँक क्लेम
- PF क्लेम करत आहात? नॉमिनी किंवा कुटुंबाकडून PF डेथ क्लेम
- त्यांची खाती कोणत्या बँकांत होती हे माहीत नाही? UDGAM वर त्यांचे नाव शोधा
- त्यांच्याकडे काय काय होते हे माहीत नाही? “माझे पैसे कुठे असू शकतात?” फाइंडर वापरा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
नॉमिनी असला तरी वारसा प्रमाणपत्र लागते का?
सहसा नाही. संस्था मृत्यू दाखला, KYC आणि क्लेम फॉर्म घेऊन नॉमिनीला पैसे देते.
महाराष्ट्रात वारस दाखल्यासाठी कुठे अर्ज करायचा?
तो महसूल अधिकारी देतात, सहसा दिवंगत व्यक्ती ज्या भागात राहत होती तेथील तहसीलदार कार्यालय. सध्याची प्रक्रिया राज्याच्या अधिकृत सेवा पोर्टलवर (आपले सरकार) तपासा.
वारसा प्रमाणपत्राला किती वेळ लागतो?
ही कोर्टाची प्रक्रिया आहे आणि सहसा अनेक महिने लागतात, कोणी हरकत घेतली तर आणखी जास्त.
पैसे क्लेम करायला मृत्युपत्र पुरेसे आहे का?
काही संस्था सहाय्यक प्रतिज्ञापत्रांसह मृत्युपत्र स्वीकारतात; इतर, विशेषतः मोठ्या रकमेसाठी, प्रोबेट मागतात. संस्थेला विचारा.
अधिकृत लिंक
- अनक्लेम्ड आर्थिक मालमत्तांसाठी कॉमन लँडिंग पोर्टल: unclaimedassetsportal.in
- सर्व अधिकृत पोर्टल: अधिकृत पोर्टल
शेवटचे अपडेट: 18 ऑक्टोबर 2026. गरजा संस्था आणि राज्यानुसार बदलतात. इथली एखादी गोष्ट आता जुळत नसेल, तर कृपया आम्हाला कळवा.
संबंधित मार्गदर्शक
- RBI च्या UDGAM पोर्टलवर अनक्लेम्ड बँक ठेवी कशा तपासायच्या
- दिवंगत आई-वडिलांच्या बँक खात्यातील पैसे कसे क्लेम करायचे
- जुन्या PF खात्यातील पैसे कसे शोधायचे आणि क्लेम करायचे
- विसरलेले म्युच्युअल फंड आणि अनक्लेम्ड MF पैसे कसे शोधायचे (MITRA आणि MF Central)
- सर्व मार्गदर्शक पहा
या मार्गदर्शकाविषयी: हे मार्गदर्शक Unclaimed Now संपादकीय टीमने RBI, EPFO आणि इतर संस्थांच्या अधिकृत नियमांच्या आधारे लिहिले आहे. Unclaimed Now हे स्वतंत्र मार्गदर्शक आहे, सरकारी वेबसाइट नाही. ही सर्वसाधारण माहिती आहे, कायदेशीर किंवा आर्थिक सल्ला नाही. आम्ही आमचे मार्गदर्शक कसे लिहितो.